Yeni Medya ve Yeni PR’ın Hipodermik İğne (Sihirli Kurşun) Etkisi

Hipodermik İğne Kuramına göre; medya araçlarının, ilettikleri mesajların alıcılar üzerinde anında ve yoğun bir etkiye sahip olduğu varsayılmaktadır. Bu teoride alıcılar, pasif olarak nitelendirilmekte ve iletilen tüm mesajların bu izleyicilerin adeta derisinin altına bir şırınga yardımıyla enjekte edilerek, insanların düşüncelerini, inançlarını, isteklerini değiştirdiğini de savunmaktadır. Bu bağlamda, kişilerin iletilen mesajı doğrudan alıp, sorgulamadan kabul ettiği düşünülmektedir.

Lasswell’e göre kamuoyu, kitle iletişim araçlarının etkisi ile oluşmaktadır. Lasswell, bu yaklaşımın propaganda amacıyla kullanıldığı dönemde insanların, bilgi birikiminden ve eleştirel akıldan yoksun olduğunu, çobanlar tarafından yönlendirilen bir sürü olduğunu varsaymıştır (Yaylagül, 2008:45).

Hipodermik İğne Kuramı, 1930’lu yıllarda radyo dinleyicileri üzerinde yapılan bir araştırmada gözlenmiştir. Radyoda uzaylı istilası olduğuna dair yalan bir haber metni hazırlanmış ve radyo programından Amerikan halkına sunulmuştur. Bu haberin sunulmasıyla birlikte, Amerikan halkının çoğunun arabalarına binip kaçmaya çalıştıkları görülmüş ve bir kaos ortamı oluşmuştur. Habere inandıkları ve haberin bitmesini beklemeden kaçtıkları gözlenen Amerikalılar, haberin son sözü olan “bu bir deney haberidir” sözünü bile duyamamışlardır.

Günümüzde ise; yeni medya platformları, ınfluencer, youtuber ve bloggerlar bu teoriyi hayata geçiriyor gibi görünüyor. Şöyle ki; sosyal medya üzerine yapılan araştırma makaleleri incelendiğinde, sosyal medya platformlarında manipüle edilerek yayınlanmış haberlerin, doğruluğunun sorgulanmadan çoğunluk tarafından kabul edildiği ve tekrar paylaşım yapıldığı gözlemlenmiştir. Bu kuram üzerinden bakıldığında, çok sayıda sosyal medya kullanıcısı, medyanın ilettiği mesajın etkisinden kaçamamış, doğruluğunu sorgulamadan kabul etmiştir. Örneğin, 2020 yılında yayınlanmış olan “Sosyal Medyada Koronavirüs Dezenformasyonu” isimli makalede, Koronavirüs döneminde sosyal medya hesaplarındaki yalan haber paylaşımları incelenmiş ve manipüle edilmiş haberlerin en çok Twitter platformunda paylaşıldığı gözlemlenmiştir (Soğukdere ve Öztunç, 2020:81). Yine aynı şekilde, 2021 yılında yayınlanmış olan “İletişim Fakültesi Öğrencilerinin Sahte/Yalan Haberlerle İlgili Görüşlerine Yönelik Betimleyici Bir Çalışma” isimli makalede ise, sosyal medyada en çok yayılan yalan haberlerin dış politika ve siyaset konuları olduğu sonucuna varılmıştır (Akyüz, Kazaz, Gülnar, 2021:18).

Sosyal medya platformlarında ve online alışveriş sitelerinde, fenomen kişilerin onayladığı, kullanıp memnun kaldıklarını belirttikleri ürünlerde bir satış artışı olduğu gözlenmektedir. Kelime anlamıyla “Influencer” etkileyen ve ilham alınan kişi olarak tanımlanmaktadır. Bu kişiler tarafından onaylanmış ürünlerin, takipçiler üzerinde ani ve güçlü bir etkiye sahip olduğu, fenomenlerin satın almaya ikna edici bir özellikte olduğu bilinmektedir.

Yeni medyada yayınlanan reklamlarla ve çizgi filmlerle çocuklar, süper kahraman figürleri kullanılarak, güç temaları ile etkilenmekte olup, yetişkinlerde ise siyasi, ideolojik, dini, cinsiyetçi, etnik, güzellik, etkileyicilik, popülerlik, gösteriş gibi kategoriler üzerinden etkilenmektedir. Gündemde çok önemli bir olay gerçekleşmiş bir durumdayken, medyanın etkisiyle gündem başka bir yöne kayabilmekte ve önemli olan konu ikinci planda kalabilmektedir. Sosyal medya hesaplarında, etiketlerle desteklenerek tartışma başlatılan konu üzerine yoğunlaşan görece çoğunluk, diğer gündemden uzaklaşarak, istenilen alana, istenilen yönde çekilebilmektedir.

Günümüzde, Hipodermik İğne Kuramını eleştiren birçok teori de vardır. Bu kuramın geçerliliğinin bilgi eksikliği zamanlarında kaldığı görüşünde olan araştırmacılara göre, insanların pasif karakterler olarak nitelendirilmiş olma durumu eleştirilmektedir. Günümüzde bu teorinin uygulanmasının zor olduğu düşünülmesine rağmen, sosyal medya hesaplarındaki yanlış haberler üzerinden çıkan kaos ortamları, kutuplaşmalar, ötekileştirme ve nefret söylemleri ve fenomenlerin, markaların PR paketleri üzerinden tanıttıkları ürünlerin satış patlaması yapması, tavsiye ettikleri otellerin, kafelerin en çok tercih edilen mekanlar haline gelmesi, görece çoğunlukla birçok kişinin aynı güzellik ürünlerini, aynı zamanlarda temin etmeleri bu teorinin etkisinin kaybolmadığını düşündürmektedir.

Hipodermik İğne Kuramının günümüzde etkisinin devam edip etmediği tartışıladursun, üzerimizde böyle bir etki yaratma alanı olsun ya da olmasın, medya okuryazarlığı bağlamında; sosyal medya hesaplarının güvenli kullanımı, kaynakların güvenilirliğinin nasıl belirlenebileceği, medya içeriklerine karşı eleştirel bakabilme, medya endüstrisi ile ilgili ayrıştırma kabiliyetine sahip olma, okunan haberler, duyulan bilgiler karşısında soru sorabilme, medyanın ve sosyal medyanın etik ilkeleri hakkında toplum olarak bilgi sahibi olmamız gerektiği de unutulmamalıdır.

Kaynaklar

Akyüz, S. S., Kazaz, M. & Gülnar, B. (2021). İletişim Fakültesi Öğrencilerinin Sahte/Yalan Haberlerle İlgili Görüşlerine Yönelik Betimleyici Bir Çalışma. Selçuk İletişim, 14 (1), 216-239. DOI: 10.18094/josc.778359

Soğukdere, Ş. & Öztunç, M. (2020). Sosyal Medyada Koronavirüs Dezenformasyonu. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi, (5), 59-85.

Yaylagül, L. (2008). Kitle İletişim Kuramları Egemen ve Eleştirel Yaklaşımlar, Dipnot Yayınları, Ankara